شناخت كودكان بيش فعال
مقدمه
اختلال بیش فعّالی و کمبود توجّه (ADHD) یک عارضه رفتاری است که کودک مبتلا به آن در تمرکز و دنبال کردن دستورات دچار اشکال است. این اختلال نوعی بیماری است که باعث می شود تمرکز کردن بر اعمال فرد برایش مشکل باشد.
*انواع پیش فعّالی:
1- نوع غالباً بی توجّه (ADHD)
2- نوع غالباً بیش فعّال (تکانشگر)
3- نوع مرکب
امروزه بسیاری از مادران و پدران از شیطنت بسیار زیاد كودكانشان شكایت دارند. آنها اظهار می دارند كه فرزندشان مرتّب در حال حركت و فعّالیت است و نوعی حالت بی قراری و ناآرامی در او مشاهده می كنند. برخی از این والدین از فقدان تمركز حواس و ضعف درسی كودك نیز صحبت می كنند. آنها علت این فعّالیت بیش از اندازه را نمی دانند و مرتّب فرزندشان را مورد سرزنش قرار می دهند. این كودكان بعضاً مورد انتقاد و تنبیه بسیار زیاد قرار می گیرند. تشخیص این اختلال در سنین زیر پنج سال قدری مشكل است، زیرا امكان دارد با رفتارهای طبیعی و شیطنت آمیز كودكان اشتباه گرفته شود. این اختلال با فعّالیت بیش از اندازه، خرابكاری و آزار رساندن همراه است.
همان گونه كه از این عنوان برمی آید، بسیار پرتحرك اند و نمی توانند یک جا آرام بنشینند. آنها اضافه بر ناآرامی بسیار زیاد، نوعی اضطرار و اجبار برای خرابكاری نیز دارند. آنان اشیا را می شكنند یا پرتاب می كنند.
همچنین كنجكاوی بسیار از خود نشان می دهند و نه تنها اسباب بازیهایشان را خراب می كنند، بلكه اشیاء و وسایل منزل را نیز دستكاری و خراب می كنند. كارهای خطرناك را دوست دارند و ابداً احساس خطر نمی كنند. بنابراین رفتارهایی بی مهابا از آنها سرمی زند. برخی از بزرگسالان آنها را افرادی بی باك و شجاع تصور می كنند؛ در حالی كه این رفتارهای بی مهابا نشانگر این واقعیت است كه احساس خطر واقعی، كه یك احساس طبیعی است و بایستی در كودكان وجود داشته باشد در این بچهّ ها وجود ندارد. بازی های خطرناك، از جمله بازی با كبریت و علاقه به وسایلی چون كارد و چاقو نشانه های دیگری از گرایشها و رفتارهای غیرطبیعی این بچههاست.
كودك بیش فعّال احساس خطر نمی كند
كودكان بیش فعّال در مورد كارها و اشیایی كه به طور طبیعی باید در برابر آنها احساس خطر كنند، خطری احساس نمی كنند؛ و اختلالات سلوك در این كودكان بعضاً دیده می شود؛ مثلاً بعضی از آنها رفتارهای پرخاشگرانه دارند یا برای آسیب رساندن به دیگران آنان را تهدید می كنند.
ممكن است به حیوانات نیز صدمه بزنند. بعضی دیگر در اعمالی چون سرقت و تقلب و به طور كلی كارهایی كه تخلف از قوانین و مقررات محسوب می شود شركت می كنند. اشیاء و وسایلی را كه متعلق به خودشان نیست برمیدارند؛ تمایل بسیاری به كشیدن سیگار دارند (ته سیگارها را برمی دارند و علاقه به كشیدن آنها دارند) و همچنین گرایش به دروغگویی در آنها بسیار بالاست و اغلب دروغ می گویند. بهعلاوه آنان تمایل به ارتباط با كودكان و نوجوانان بزرگتر از خود دارند. اغلب دوستانی بزرگتر از خود انتخاب می كنند و از مصاحبت با نوجوانان لذت می برند. بسیار مایلند در صحبتها و فعّالیتهای آنان شركت كنند. همچنین گرایش به كارهای خلاف از جمله دزدی در آنها بسیار زیاد است. به نظر می رسد این كودكان زودتر از حد معمول چشم و گوششان باز می شود و به كنجكاویهای بسیار زیاد دچار می شوند. از لحاظ اجتماعی، كودكان بیش فعّال تأثیر مثبتی بر دیگران نمی گذارند و مرتّب مورد انتقاد قرار می گیرند. آنها به دلیل دقت پایین، اغلب دچار اشتباه می شوند و انتقاد دیگران را نسبت به خود برمیانگیزانند. این بچهّها به جزئیات مسائل توجّهی ندارند. حتی در بازیها نیز با دشواری رو به رو می شوند و در ارتباط خود با بچه های دیگر مشكل پیدا می كنند. اغلب از دستورالعملها پیروی نمی كنند و از عهده تكالیف مدرسه و سایر كارها و وظایف برنمیآیند. عملكرد اجتماعی و تحصیلی كودك كاهش می یابد، از لحاظ اجتماعی، كودكان بیش فعّال تأثیر مثبتی بر دیگران نمی گذارند و مرتّب مورد انتقاد قرار می گیرند.
توصیه به معلمان
كودكان بيش فعّال در رديفهاى جلوى كلاس نشانده شوند.
از آنجا كه كودكان بيش فعّال، حواس پرت و بى دقتاند و اين مهم منجر به افت شديد تحصيلى آنها مى شود، لذا مربيان بايد آنها را در رديفهاى جلوى كلاس بنشانند و دائما حواس آنها را جلب كلاس كنند.
حدود 5 درصد كودكان دبستانى دچار اختلال بيش فعّالى هستند.
با بيان اينكه اين اختلال در پسربچهّها شايع تر است، بيش فعّالى به ويژه در فرزندان پسر اول خانوادهها شايع تر است.
سن شروع بيش فعّالى معمولا از سن 3 سالگى (دويدن، راه رفتن) مى باشد، ولى سن تشخيص بيشتر در سنين مدرسه به لحاظ افت تحصيلى شديد، بى قرارى و پرخاشگرى اتفاق مى افتد.
با اشاره به اينكه گاهى شروع اين اختلال در سنين شيرخوارگى نيز اتفاق مى افتد، تصريح كرد: اين كودكان در نوزادى به نور، صدا و حرارت حساس بوده و همچنين پر تحرك، كم خواب و پر سروصدا هستند و از سوى ديگر در دوران جنينى حركت زيادى دارند.
به منظور تشخيص اين اختلال اگر كودك در موقعيت مدرسه، خانه و مراسم مهمانى اين علائم را داشته باشد، بيش فعّال خوانده مى شود.
بى قرارى، ناآرامى، تكان دان دست و پا، قرار نداشتن روى صندلى، دائما در حال دويدن و پر حرفى را از علائم شايع اين اختلال دانست و افزود: معمولا اين دانش آموزان در كلاس درس به بهانههاى مختلف مثل آب خوردن و دستشويى رفتن از كلاس خارج ميشوند.
حواس پرتى را از ديگر علائم اين اختلال عنوان كرد و يادآور شد: بى دقتى و بى توجّهى به حرف معلم و والدين و انجام ندادن كامل دستورات و تكاليف معلم از ديگر ويژگى اين كودكان است كه در نتيجه فراموش كارى كودك قادر به پيگيرى دستورات معلم نيست.
اين كودكان به لحاظ بى توجّهى در دروس املاء و رياضى كه نياز به توجّه بيشتر است، اشكال دارند. به عنوان مثال در املاء نوشتن كودك بيش فعّال نقطه نمى گذارد و يا دندانه كم مى گذارد و از سوى ديگر به لحاظ ويژگى فراموش كارى وسايل خود را در مدرسه گم مى كند.
سومين علامت اين كودكان را رفتارهاى انفجارى برشمرد و افزود: صبر و حوصله كم، تحريك پذيرى و زود عصبانى شدن از ويژگى هاى اين علامت است كه معمولا اين كودكان بيشتر مستعد حادثه بوده و رفتارهاى خطرناك انجام مى دهند، از ارتفاع بالا مى روند، با اشياى تيز و برنده بازى مى كنند و هنگام بازى نوبت را رعايت نمى كنند.
از آنجايى كه كودكان بيش فعّال در معرض تحقير، سرزنش و تنبيه اطرافيان قرار مى گيرند لذا اين مهم سبب سرخوردگى و در نهايت پرخاشگرى، لجبازى و نافرانى كودك مى شود و همچنين به لحاظ تحقير و سرزنش والدين كودك احساس بى كفايتى و ناكارآمدى و در نتيجه كاهش اعتماد به نفس، اضطراب و افسردگى ميكنند.
افت تحصيلى را مهمترين عوارض بيش فعّال دانست و متذكر شد: اين كودكان به لحاظ بى دقتى و اختلال در توجّه و تمركز در دروس رياضى و روخوانى و نوشتارى اشكال دارند و از طرفى نمرات تحصيلى آنها على رغم هوش بالا كاهش پيدا ميكند و باعث احساس ناكامى و سرخوردگى كودك مى شود.
كودكان بيش فعّال به لحاظ نمرات پايين در معرض سرزنش مكرر والدين، معلمان و همسالان قرار مى گيرند كه اين مهم سبب تشديد احساس بى كفايتى در كودك مى شود.
اختلال بيش فعّالى معمولا تا سنين بلوغ، بهبود نسبى پيدا نموده و در صورتى كه درمان نشود عوارضى مانند اضطراب، افسردگى، اختلال خلقى و يادگيرى و رفتارهاى ضد اجتماعى در كودك شكل مى گيرد.
بخش از علائم كه مربوط به مداخلات رفتارى است با رفتار درمانى درمان مى شود به اين ترتيب كه والدين نظام پاداش و جريمه براى كودكان طراحى نموده و در قبال رفتار خوب پاداش و در قبال رفتارهاى منفى جريمه نمايند تا كودك از مسووليت معاف نشود.
توصیه به والدین
حتماً دیگر همه می دانیم که بیش فعّالی در کودکان چه بیماری است و کودکان بیش فعّال چه علائمی را از خود نشان می دهند،بی قراری،کم توجّهی،بی دقتی و خیلی از علائم مشابه که البته اگر تا سن خاصی ادامه یافته و درمان نشوند، حتماً کودک را در بزرگسالی به سمت رفتارهای پرخطر سوق میدهند. البته شاید خیلی از والدینی که چنین فرزندانی دارند، هنوز نمی دانند که در برابر بیش فعّالی کودک خود چه عکس العملی را باید نشان دهند.
راهکارهای زیر ممکن است دراین مورد به شما کمک کنند:
- فرزند شما همان کاری را انجام می دهد که شما انجام می دهید
- فرزندان شما برای این که چگونه در دنیای بیرون رفتار کنند، از رفتار شما الگو می گیرند.
- شما باید از رفتار خودتان برای راهنمایی فرزندتان کلمه "لطفاً" را به کار برد، خودتان نباید استفاده از این کلمه را فراموش کنید.
- اگر می خواهید فرزندتان با صدای بلند صحبت نکند، باید صدای خود را همیشه در حد معقول نگه دارید.
- فراموش نکنید آنچه که در عمل ثابت می کنید، بسیار مهم تر از آن است که حرفش را می زنید.
- صادقانه به فرزندتان نشان دهید که رفتار او چه تاثیری در شما می گذارد.
- احساسات فرزند شما از خود شما تاثیر می پذیرد.
- شما برای فرزندتان شبیه یک آینه هستید.او احساسات و رفتار شما را دریافت می کند و بازتاب میدهد.
- در سن 3 سالگی کودک می تواند احساسات خود را به صورت واقعی نشان دهد.
- یک مثال ساده، وقتی شما می گویید "من از این زندگی خسته شده ام " و با ضمیر "من" جمله را آغاز می کنید، به فرزندتان این امکان را می دهید که زندگی را از دیدگاه شما ببیند. بنابراین در انتخاب جملاتتان بسیار دقیق باشید.
- فرزندتان را به کار خوب تشویق کنید
- وقتی فرزندتان به گونه ای رفتار می کند که شما می پسندید، می توانید او را با جملاتی مثبت تشویق کنید.
- وقتی فرزندتان تکالیفش را به موقع انجام می دهد، به او بگویید "من به داشتن پسر یا دختری مثل تو افتخار می کنم ".
- احساستان را به فرزندتان نشان دهی.
- زمانی که بر اساس قول هایی که داده اید عمل می کنید، چه خوب و چه بد، فرزندتان به شما اعتماد خواهد کرد و به شما احترام می گذارد.
بنابراین وقتی به او قول می دهید پس از مرتّب کردن اتاقش او را به پارک می برید، باید به قولتان عمل کنید. یا وقتی قول می دهید موقعی که با شما به کتابخانه می آید اگر آرام باشد او را به شهر بازی می برید، ولی او بر خلاف نظر شما عمل می کند، اصلا لازم نیست به او اعتراض کنید.
همیشه عمل کردن بسیار مهم از حرف زدن
- فرزند شما با داد و فریاد چیزی را از شما می خواهد ولی با توجّه کردن به داد و فریادهایش او را بیشتر به این کار تشویق می کنید. دراین مواقع به او بگویید نه !یعنی نه ! و تحت هیچ شرایطی این کار را برای او انجام نمی دهید.
- اگر به او بگویید نه یعنی نه، ولی آن کار را برای او انجام دهید، او عادت می کند برای در خواست کوچک ترین چیزی ناله و شکایت کند و می داند در نهایت موفق می شود. باید از ایجاد این حس در فرزندتان جلوگیری کنید و به او یاد دهید که باید قوی باشد.
- شما می توانید با واگذار کردن کارهای خیلی ساده منزل یا کارهایی که فرزندتان می تواند به سادگی از پس آنها بر بیاید، به او فرصت دهید تا نقش خود را به عنوان یک فرد مهم در امور خانه بازی کند. این باعث می شود که فرزندتان اهمیت نقش خود را در خانه احساس کند. هر چه کارهای بیشتری به او بسپارید، او بیشتر تلاش می کند.
- سپردن کارهای بی خطر منزل به فرزندتان باعث می شود؛
1- او تبدیل به فردی مسئول شود
2- اعتماد به نفس در او به وجود آید
3- به خود شما هم کمک کند.یزی است.
توصیه هایی به بیش فعّالان
- سعی کنید مرتّب ورزش کنید.
- به اندازه کافی بخوابید.
- با تمرین های آرام سازی، آرامش را به خود برگردانید.
- درصورت مصرف دارو دستورات پزشک را به دقت اجرا کنید.
- درصورت بروز عوارض دارویی به پزشک خود اطلاع دهید و با او مشورت کنید.
چگونگی درمان
بنا به دلایل فوق و دلایل بی شمار دیگر، اختلال بیش فعّالی ـ کم توجّهی باید درمان شود هدف از درمان کاهش علایم این بیماری است تا حدی که کودک آشفتگی کمتری را در زندگی روزمره خود متحمل گردد و عملکرد تحصیلی و ارتباطی کودک بهبود یابد.
- درمان این کودکان شامل دو دسته کلی درمان های دارویی و غیر دارویی است.
درمان دارویی:
شایع ترین و موثرترین داروهایی که در درمان این اختلال به کار می رود شامل داروهای محرک (ایستمولایت) می باشد:
مثل فنیدیت (ریتالین) و دکستروآمفتامین.
داروهای فوق در ٩٠-٧٠ درصد کودکان بیش فعّال ـ کم توجّه موثر است و باعث بهبودی علایم اصلی این اختلال می گردد، عملکرد تحصیلی و ارتباطی کودک را بهبود بخشیده و از اضطراب و نگرانی والدین می کاهد. این داروها ممکن است در بعضی از کودکان اثرات بی اشتهایی و کم خوابی ایجاد کند که نگران کننده نبوده و می توان با ترفندهای مناسب، این اثرات سوء را به حداقل رساند.
همانند سایر داروها، این دسته از داروها نیز ممکن است اثرات جانبی دیگری داشته باشند، در نتیجه تجویز آنان باید زیر نظر پزشک معالج باشد.
درمان های غیر دارویی:
بیشتر اين روش ها در کنار درمان های دارویی استفاده می شوند و شامل درمان های شناختی، رفتاری و آموزش والدین می باشند. بدیهی است آموزش والدین در مورد چگونگی بیماری فرزندشان، رفتارهای مثبت کودک، عدم به کارگیری شیوه های نامناسب تنبیهی و... بسیار می تواند هم برای کودک و هم برای خانواده او موثر باشد.
تهیه کننده: هادی حسینی
---------------------------------------------------------------
منابع:
- سایت سلامت نیوز
- سایت همشهری انلاین
- سایت پارس گویا
- پژوهشگاه مطالعات وزارت آموزش و پرورش
- کتاب اختلالات نویسنده تقی زاده علمداری- نشر مژده
خــداوندا...!